Lector Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs Ilya Zitter houdt zich bezig met vraagstukken over het ontwerpen van leeromgevingen op de grens van school en buitenwereld. Nu het contact met school én buitenwereld door de coronacrisis hoofdzakelijk digitaal verloopt, levert dat nieuwe vraagstukken op. “De praktijk vraagt meer dan ooit om wendbaarheid. In die wendbaarheid is het nodig om de kwaliteit van onze hbo-opleidingen te waarborgen.”
“Een voorwaarde voor goed onderwijs is: zorg dat mensen – studenten én docenten – gemotiveerd en verbonden blijven. Daarvoor is goed contact nodig, en dat is lastig op afstand”, stelt Ilya Zitter. “Niet dat het contact nu altijd minder of van minder kwaliteit hoeft te zijn. Je komt via de camera bij mensen thuis, je voert misschien wel vaker persoonlijke gesprekken. Maar er is een keerzijde. Ik kan nu mijn scherm uitzetten en simpelweg verdwijnen. Er zijn studenten die dat doen, die zich onttrekken aan het onderwijs. Ze hebben het wellicht moeilijk; door hun achtergrond, hun thuissituatie, technische barrières.”
Een nieuw repertoire
“Sommige studenten hebben misschien het gevoel dat ze stilstaan, thuis achter hun computer. Zeker studenten die goed gedijen bij leren in de praktijk. De onzekerheid – nu en over de toekomst – versterkt mogelijk hun gevoel dat studeren niet zo relevant meer is. Voor die studenten is het nodig het vertrouwen terug te krijgen, dat ze zich nog altijd ontwikkelen, dat wat ze doen betekenisvol is. We gaan op zoek naar nieuwe manieren om studenten zich verbonden te laten voelen. Dit vraagt van hbo-docenten een rijker repertoire, met andere vormen van begeleiden en het anders inrichten van leeromgevingen. Dat is een forse uitdaging, zeker nu docenten het soms zelf zwaarder hebben.”
Autonomie versus regie
“Autonomie is een belangrijk onderdeel van elke goede leeromgeving. Krijg je de kans om je eigen verantwoordelijkheid te nemen, invloed uit te oefenen? Wij vragen van studenten doorgaans veel zelfstandigheid; in deze crisistijd worstelen hbo-docenten daar opnieuw mee. Ze willen, nu het onderwijs op afstand plaatsvindt, regie houden op het leerproces. Dat is logisch en ook nodig, maar het is belangrijk dat je studenten niet hun autonomie ontneemt.” Zo leven er meer onzekerheden onder hbo-docenten, stelt Ilya. “Laten we niet vergeten: er is geen echte opleiding tot hbo-docent. De meesten doen dit na of naast een carrière in het werk waarvoor ze opleiden. Ze hebben het verzorgen van onderwijs in het hbo grotendeels in de praktijk geleerd. Nu moeten ze opeens op afstand onderwijs verzorgen, met een andere didactiek. Het is maar de vraag of alle hbo-docenten dat zomaar aankunnen. Ik zie collega’s fantastische dingen doen, maar anderen vinden het ingewikkelder. Het is belangrijk dat we daar oog voor hebben. Het risico bestaat dat we onze studenten en docenten in deze tijd overvragen.”
Wendbaarheid én kwaliteit
En dan hebben we het nog niet eens gehad over de beroepspraktijk, ons regionale werkveld. “Het was al een dynamische, onvoorspelbare buitenwereld. Die dynamiek is alleen maar toegenomen, terwijl het moeilijker is contacten te onderhouden.” Dat vraagt om wendbaarheid. Maar ook wendbaarheid brengt uitdagingen met zich mee, stelt Ilya. “Neem als voorbeeld de mooie samenwerking die de opleiding Optometrie samen met het UMCU heeft opgezet. 21 studenten helpen bij de triage van de polikliniek oogheelkunde van het ziekenhuis. Prachtig en maatschappelijk relevant werk. Maar: hoe past dit in het huidige toetsprogramma van de opleiding? Ontwikkelen ze competenties die al deel uitmaken van de diploma-vereisten, of gaat het meer om iets extra’s? Er zijn dagelijkse besprekingen tussen de Optometrie-studenten, HU-docenten, oogartsen, verpleegkundig specialisten en een geneeskundestudent; zou dit interprofessionele overleg een standaard onderdeel kunnen worden van de opleiding? Hoe flexibel zijn opleidingen waar het toetsprogramma integraal onderdeel van uitmaakt?”
“Er wordt gevraagd om wendbaarheid, om aanpassingsvermogen, zowel in de richting van elke bedrijfspartner als in de richting van iedere individuele student. In die wendbaarheid is het nodig om de kwaliteit van onze hbo-opleidingen te waarborgen. Er is een spanningsveld tussen flexibiliteit en kwaliteit, tussen flexibiliteit en sturing. Dit kan voor onze docenten en docententeams extra vraagstukken met zich meebrengen, zeker in deze tijden, thuis achter de laptop.”
Omarm de verschillen
Wat kan de HU als organisatie hierin betekenen? Ilya: “De HU is al jaren bezig om verantwoordelijkheden dichtbij de opleidingsteams te organiseren. Wat nu gebeurt, is een soort stress-test voor onze horizontalere organisatie. Opleidingen verschillen sterk van elkaar qua inhoud en werkterrein en ze ontwikkelen zich op verschillende manieren. De een is verder met programmatisch toetsen, de ander heeft sterk ingezet op blended of gepersonaliseerd onderwijs. Een belangrijk punt is dat we ons realiseren dat de uitvoering van onderwijs in de hbo-context vraagt om voldoende ruimte en verantwoordelijkheid voor opleidingen, juist in deze tijden. Er is geen one size fits all. Geef voldoende vrijheid, omarm de verschillen en geef docenten(teams) de kans en de benodigde ondersteuning om zich te blijven ontwikkelen.”
Ilya Zitter is lector Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs bij het Lectoraat Beroepsonderwijs, onderdeel van het Kenniscentrum Leren en Innoveren
Je raakt de kern Ilya. Idd. is dit DE stress-test op ons vermogen van horizontaal organiseren en effectueren. Dat vraagt moed en lef van iedereen. En op alle levels. De coronacrisis komt daarom misschien wel als een zegen voor de HU. Het is DE context shifter die maakt dat we als HU gemeenschap het ambitieplan 2026 in het hier en nu aan het realiseren zijn. En het doet bij ons allemaal, studenten docenten, ondezoekers en ondersteuners een beroep op ons diepste adaptieve vermogen; leren presteren in een veranderlijke omgeving.
Dat vereist wel psychologische veiligheid, op niveau van teamgericht werken met leidinggevenden die weten in te spelen op de behoefte van hun team, zodat zij kunnen excelleren. En met een heldere focus (ook een spanningsveld met flexibilisering). Dat is beslist een opgave vanuit de ‘remote working setting’.
Ook vraagt dit lef om elkaar kritisch te bevragen op oude patronen die niet meer effectief zijn in de veranderende wereld. En lef om je daarop als leidinggevende kritisch te laten bevragen, in 360 graden en niet alleen 180.
In het opstarten in het nieuwe normaal in september vinden we een fantastische casus om samen met studenten, docenten, onderzoekers en ondersteuners ons aan te passen, sneller nieuwe wegen te bewandelen, af en toe fouten te (mogen) maken en daarvan continu te leren. De wendbare HU, dat zijn we zelf, als HU gemeenschap!