Flexibel onderwijs geeft de student meer zeggenschap en regie over de invulling van de opleiding. Met flexibel onderwijs kan ook beter rekening worden gehouden met relevante kennis en ervaring van de (werkende) student, en opleidingen kunnen beter aansluiten op de wensen van werkgevers. Maar de flexibilisering van het onderwijs brengt ook allerlei uitdagingen met zich mee. Zo vraagt het om een wendbare dienstverlening, met nieuwe of aangepaste processen en systemen. De programmalijn Studentroutes, onderdeel van het programma Student Journey, werkt hard aan het logistiek en organisatorisch mogelijk maken van flexibel onderwijs op de HU. “Dit is niet iets van de komende jaren, maar van nu. We moeten echt in actie komen.”
“Flexibel onderwijs is niet zomaar een extra mogelijkheid voor studenten, het is een fundamenteel andere onderwijsbenadering”, stelt Jeroen Berendsen, opleidingsmanager en product owner van de programmalijn Studentroutes. “Ons onderwijssysteem was altijd aanbodgericht. We keken naar de hoeveelheid studenten, berekenden hoeveel docenten daarvoor nodig waren en verdeelden ze in klassen. De studenten kregen een rooster waar ze wanneer moesten zijn. Het onderwijs is sindsdien enorm geëvolueerd. Maar het Nederlandse voltijd bacheloronderwijs is nog steeds aanbodgericht. Daar komt nu verandering in, met een belangrijke wijziging in de WHW.” Die WHW, de wet op het hoger onderwijs, ging altijd uit van onderwijseenheden: hoeveel uur iemand moet studeren voor welke kennis, gekoppeld aan een toets. In de toekomst biedt de WHW echter ook de mogelijkheid uit te gaan van leeruitkomsten: van wat iemand moet kennen en kunnen. De route naar die uitkomsten staat dan open.
Grote maatschappelijke opdracht
Als directeur van het Instituut voor Verpleegkundige Studies vertegenwoordigt Carolien Sino de onderwijskant in de programmalijn Studentroutes. “Onze deeltijdstudenten zijn veelal mensen met een gezin en een baan die dan ook nog een opleiding willen volgen. Voor hen is flexibel onderwijs echt dé oplossing. Met het deeltijd onderwijs doet de HU al een tijdje mee met de landelijke pilot Flexibilisering. Daarmee hebben we veel ervaring opgebouwd. Ook heeft de coronacrisis voor een versnelling gezorgd in hybride onderwijs.” Met al die ervaring kunnen de bacheloropleidingen hun voordeel doen bij verdere flexibilisering, stelt Jeroen. En liever vandaag dan morgen. “We zien steeds meer jongeren al vroeg gaan werken, zodat ze aan het eind van hun opleiding niet met een enorme studieschuld zitten. Die willen leren wanneer het hén uitkomt. De vraag naar flexibel onderwijs neemt toe.”
Flexibilisering moet het ook voor meer mensen mogelijk maken onderwijs te volgen en zo helpen tekorten op de arbeidsmarkt tegen te gaan. Carolien: “Zo zal ons instituut ruimte in de opleiding moeten creëren om meer verpleegkundigen te kunnen opleiden. Hetzelfde zie je bij de lerarenopleidingen, en bij ICT. De maatschappelijke opdracht is groot.”
Begin klein
Het is een opdracht van formaat, niet alleen voor de instituten maar ook voor de diensten. Jeroen: “De ene opleiding is verder in het flexibiliseren dan de andere. De diensten moeten daar ruimte voor bieden. Dat maakt de uitdaging extra zwaar: je wilt nieuwe, individuele onderwijsroutes ondersteunen met behoud van het oude. Onderwijs en ondersteuning moeten hier echt samen in optrekken. Het is ongelofelijk complex. Het gevaar is dat je door de complexiteit niet meer tot uitvoer komt. Daarom is het belangrijk kleine initiatieven op te zetten en de ruimte te bieden. Bouw het langzaam op en leer zo vraag-gestuurd te kijken naar ons onderwijs.”
Maak het niet te moeilijk
Flexibeler is ook niet altijd complexer, stelt Carolien. “Je kan niet voor ieder individu een andere onderwijsvorm organiseren – en dat is ook niet nodig. Wij zijn bijvoorbeeld in de berg flexibele voorkeuren categorieën gaan maken: mbo-verpleegkundigen die een verkorte deeltijdopleiding willen doen, mensen met een universitaire opleiding, enzovoort. Dat helpt al enorm met het organiseren van flexibel onderwijs.” Jeroen: “Als je de student en niet het onderwijs centraal zet, kan dat de organisatie van dat onderwijs soms ook vereenvoudigen. Neem bijvoorbeeld de methodologie van praktijkgericht onderzoek. Iedere student krijgt hiermee te maken maar elke opleiding ontwikkelt er nu zijn eigen module voor. Terwijl die methodologie vakoverstijgend is. Als je het onderwijs vanuit de student organiseert, is het logisch veel van deze modules samen te voegen. Dat vereenvoudigt het aanbod en biedt nieuwe kansen voor vakoverstijgend samenwerken.”
Maak gebruik van digitale oplossingen
Digitale (onderwijs)tools zijn van cruciaal belang om flexibel onderwijs goed te kunnen ondersteunen. “We zijn al ver gekomen”, vertelt Carolien. “Toen ik twintig jaar geleden meehielp met een open dag, deelden we nog A4-tjes uit. Nu word je met een artificial intelligence-systeem gevolgd vanaf het moment dat je je aanmeldt.” Jeroen: “Digitalisering is belangrijk aan de achterkant, in de ondersteunende systemen, maar ook aan de voorkant. Denk aan tools waarin studenten hun eigen voortgang kunnen monitoren, aan een elektronisch portfolio dat je ook na je opleiding meeneemt. Dit soort ontwikkelingen gaan ons echt verder helpen. Ik hoop dat teams zich hier de komende tijd verder in gaan verdiepen, want flexibilisering van het hbo-onderwijs is echt iets van nú.”
Lees meer over het programma Student Journey en over de programmalijn Studentroutes.
Het is bekend dat zeggenschap en regie een sterke motivator is voor studenten. Is flexibel onderwijs het beste antwoord daarop en zo ja waarom? Wat zijn eventuele alternatieven?