Living labs, innovatiewerkplaatsen, learning communities en hybride leeromgevingen: lerende netwerken zijn niet meer weg te denken uit het onderwijslandschap van de HU. Maar hoe functioneert zo’n lerend netwerk in de praktijk? Wat leveren ze op voor studenten, de HU en partners? Daarover gaat het project OVERLAB.
OVERLAB onderzocht acht lerende netwerken bij de HU. Daarvoor werden voortrekkers van deze netwerken geïnterviewd met een reflectietool op basis van een zeilbootmetafoor (zie afbeelding). Vragen die werden gesteld waren bijvoorbeeld: Wat is jullie bestemming? Wat hebben jullie overboord gegooid? Wat hebben jullie al aan land gebracht? Wat zorgde voor wind in de zeilen? De deelnemers merkten dat de reflectietool hielp om even stil te staan en van een afstandje te kijken naar het proces waar zij middenin staan. Zo hielp de metafoor complexe zaken te verhelderen en zorgde het voor nieuwe zienswijzen en een goede kijk op stimulansen en belemmeringen.
Diversiteit
De resultaten laten zien dat de lerende netwerken heel divers van opzet en samenstelling zijn. Ook worden verschillende aanpakken gehanteerd, zoals co-design sprints, focusgroepen en design thinking. Deze aanpakken blijken lang niet altijd gekozen om onderwijsinhoudelijke redenen, zoals de bewezen effectiviteit of het doel van het lerend netwerk. Vaak wordt een aanpak gekozen omdat deze al bekend is bij één of meerdere deelnemers van het lerende netwerk.
De doelen van de lerende netwerken blijken ook sterk uiteen te lopen. Productontwikkeling, kennisontwikkeling, persoonsontwikkeling vanuit samen te leren, kennisdeling… Sommige netwerken hebben meerdere doelen. Het blijkt echter niet voor elk lerend netwerk even gemakkelijk om het doel of de doelen expliciet te benoemen. Met al die verschillende doelen lopen ook de concrete opbrengsten nogal uiteen, van betere verbindingen tussen de deelnemers tot concrete kennisproducten (flyers, video’s, trainingsmateriaal) en leerinterventies (workshops, interactieve sessies en reflectieve bijeenkomsten).
Stimulansen en belemmeringen
Stimulerende factoren (wind in de zeilen) voor lerende netwerken die uit het onderzoek naar voren kwamen, waren onder andere: naar iets concreets kunnen toewerken, voldoende tijd en middelen hebben, fysiek bij elkaar kunnen komen en commitment van de betrokkenen. Wat lerende netwerken blijkt te belemmeren (barrières), zijn onder andere: incidentele financiering die de continuïteit in gevaar brengt, moeite om gezamenlijke momenten te vinden en een gebrek aan fysieke ontmoetingen. Dit laatste speelde sterk tijdens de lockdowns door corona. Ook het grote verschil in betrokkenheid en kennis tussen mensen binnen en buiten het lerende netwerk werd meermaals als belemmering genoemd.
Bevindingen van de voortrekkers
Er wordt op de HU nog volop gepionierd met lerende netwerken – en dus ook een hoop bijgeleerd over deze onderwijsvorm. Zo gaven de voortrekkers van de netwerken aan dat het veel tijd en energie kost om een lerend netwerk op te zetten. Het bleek een illusie dat je op voorhand alles kunt organiseren; er moet al gaande een hoop bijgestuurd. Toch moet er in de beginfase al een hoop worden georganiseerd. Het bouwen en onderhouden van relaties is een belangrijke voorwaarde om het lerend netwerk te laten functioneren. De kracht van het lerende netwerk zit wat de voortrekkers betreft in het succesvol samenbrengen van elkaar aanvullende competenties, vanuit verschillende werkvelden en domeinen. Dit versterkt het leren en innoveren aanzienlijk. Ten slotte wordt het realiseren van doorwerking naar een bredere praktijk (buiten het lerende netwerk) als uitdaging gezien. Een uitdaging die graag wordt aangepakt in vervolgonderzoek.
We zeilen verder
De betrokken lectoraten zijn al gestart met dat vervolgonderzoek. Daarbij zal ook een toolbox worden ontwikkeld met instrumenten om lerende netwerken in het onderwijs te stimuleren. Parallel aan dit onderzoek, hebben de vier kenniscentra van de HU het Model Missiegedreven Omgevingen ontwikkeld, dat binnenkort binnen de HU beschikbaar zal zijn.
Wil je ook aan de slag met de reflectietool in je eigen lerende netwerk? Je kunt hier de zeilbootmetafoor downloaden. Heb je vragen, opmerkingen of wil je meewerken aan het (toekomstig) onderzoek? Stuur dan een mail naar Elske van den Boom – Muilenburg of Harry Rorije.
Bedankt voor het delen, interessante materie! Ook binnen de Hogeschool Windesheim zijn de afgelopen jaren een aantal lessen geleerd met de aanpak van lerende netwerken.
Ook wij ontdekten tijdens de corona lockdowns het belang van fysieke ontmoetingen voor de gezondheid van lerende netwerken. Fysieke ontmoetingen geven meer dan online sessies ruimte voor wat we zijn gaan noemen “zinvol toeval”: serendipiteit, ongeplande bijvangsten, emergente uitkomsten.
Als jullie meer willen weten over andere lessen die we geleerd hebben: welkom!