“De voortgang van het begrijpen stopt op het moment dat het oordelen begint”

“Wat is de kern van leren? Draait het om kennis over de wereld buiten jezelf of gaat het om reflecteren op jezelf? Het eerste klinkt afstandelijk, het tweede egocentrisch en ook een beetje cliché. Toch zijn beiden belangrijk – een leven lang. En niet alleen voor studenten”, stelt Roelant Zoete in deze overpeinzing voor de vakantie.

Studenten leren van mij: ik draag mijn vakkennis over aan een volgende generatie. Dat klinkt hoogdravend maar daar heeft mijn ego geen probleem mee. Er kan wel een probleem ontstaan als een student of collega iets aan mij vraagt en ik weet het antwoord niet. Daar heeft mijn ego dus wel een probleem mee. Een tijdlang dacht ik dit probleem te kunnen oplossen door meer te gaan weten. Logisch: meer weten = minder niet weten. Nou, nee dus, want wat blijkt: als je je ergens in verdiept, weet je ietsjes meer, maar je ziet vooral dat er nog veel meer gebieden zijn waar je helemaal niets van weet. Je besef van onwetendheid groeit exponentieel. Thomas Sowell heeft dit mooi verwoord: “It takes considerable knowledge just to realize the extent of your own ignorance.

Last van de schouders

Collega’s zeggen wel eens: het is niet zo erg als je iets niet weet, je zegt dan tegen de studenten dat je het gaat uitzoeken en komt er de volgende keer op terug. Maar dat is een halve escape. Nog steeds ben ik dan als docent de exclusieve expert, al moet je er soms een weekje op wachten.

Ons instituut (IDE) benadert tegenwoordig allerlei complexe vraagstukken samen met de studenten. Dit haalt iets af van de alwetende docent – die toch al niet bestond – en geeft wat meer verantwoordelijkheid aan de student – die hier vroeg of laat toch wel mee aan de slag moet. Weten studenten dan net zoveel als docenten? Op sommige gebieden weet ik meer, op andere gebieden weten studenten meer of zijn zij vaardiger. Ik hoef van mijzelf niet meer alles te weten. Hiermee is een last van mijn schouders gevallen. Studenten leren van mij, en ik leer van de studenten. Dat leren gebeurt op allerlei manieren. Onlangs was bij ons een diploma-uitreiking. Eén student bleek bij de ‘praatjes’ te ontbreken: een collega had zich voorbereid, maar de student was er niet bij. Zuur! Later kwam de student alsnog zijn diploma ophalen. Hij moest werken, zei hij. In mijn hoofd had zich reeds een oordeel gevormd, ongeveer in deze bewoordingen: ‘Mooi is dat! Je moest werken, welja, is het diploma soms niet belangrijk, en kan het je niets schelen dat een collega zich voor niets heeft voorbereid?’ Toevallig sprak ik later de SLB-er van deze student. ‘Heeft hij z’n diploma gehaald? Jammer dat ik hem niet meer gezien heb. Dit is zo’n lieve jongen en zo’n enorme doorzetter, daar hebben mensen geen idee van. Jarenlang heeft hij als mantelzorger gefungeerd en z’n moeder verzorgd. Daarnaast moest hij werken om geld te verdienen. Echt geweldig dat hij zijn studie heeft kunnen afmaken.’

Leren komt onverwacht

Ik moest in één klap het oordeel over de student bijstellen. Hoe kon ik zo snel oordelen? Dit was voor mij een les. Kennelijk kan zich bij mij een oordeel vormen, zelfs nog voordat ik besloten heb om een oordeel te vormen. Een oordeel vellen is veel makkelijker dan een genuanceerd beeld vormen. Soms is een oordeel nodig, maar wel met het besef dat de voortgang van het begrijpen stopt op het moment dat het oordelen begint. Hoe kan ik het snelle oordeel tegengaan? Ik laat dit een vraag, de vraag wijst de weg. Zo komt leren vaak onverwacht. Door de buitenwereld én door zelfreflectie.

Allen een goede vakantieperiode toegewenst!

Roelant Zoete, docent Werktuigbouwkunde