Op 10 december 2025 is de Dag van de Mensenrechten. Voor veel mensen is het een abstract onderwerp, maar niet voor docent-onderzoeker Alma Mustafić. Zij weet wat het betekent als die rechten je opeens worden ontnomen. Als mensenrechtenambassadeur vertelt ze haar verhaal aan jongeren. Zoals de leerlingen van middelbare school X11.
Na het bezoek van Alma zullen de leerlingen van X11 zelf aan de slag gaan met mensenrechten. Ze gaan daar creatieve uitingen over maken, van spoken word tot poster tot dans; ze mogen het zelf bedenken en ook zelf weten welke mensenrechten ze willen belichten. De resultaten zijn op 10 december in het Utrechtse stadhuis te bewonderen tijdens het mensenrechtenfestival. Alma: “We hopen dat het een terugkerend festival wordt. Utrecht is echt een mensenrechtenstad, we mogen ons daarin wel wat steviger op de kaart zetten. En de mensenrechten ook meer samen vieren.”
Met haar gastcollege wil Alma de leerlingen inspireren om na te denken over mensenrechten in hun dagelijks leven. Wie kan al wat mensenrechten noemen? Na een aarzelend begin komt de klas op stoom: Je hebt de vrijheid van meningsuiting, recht op werk, op onderwijs, recht op vrije tijd… Als Alma vervolgens vraagt wie wel eens van de genocide van Srebrenica heeft gehoord, steekt slechts de helft de hand op. “Terwijl het recht om te leven toch wel het eerste recht is, en genocide dus een van de ernstigste schendingen.”
Zoiets gebeurt hier niet’
Mensenrechten komen vooral in het nieuws als ze geschonden worden. En ook dan betrekken mensen het niet op henzelf. “De Balkan? Daar begon de Eerste Wereldoorlog. In die streek wordt al eeuwen gevochten, de mensen zijn er niet zo ontwikkeld, denken mensen. Ons gebeurt dat niet, hoor je dan. Dat is precies wat wij ook dachten. Zoiets gebeurt hier nooit, in het toeristische, mooie Srebrenica. Tot we opeens midden in een oorlog zaten.”
“Steeds bereikte ons berichten: de Servische paramilitairen zijn nu al daar, en nu daar… We zijn gevlucht, naar familie aan de rivier die Bosnië van Servië scheidt. Er stonden tanks van het Joegoslavische Volksleger. Ik dacht, fijn, dat is ons leger, die gaan ons beschermen. Toen draaiden de lopen naar onze oever en begonnen ze te schieten. Ik kon het niet begrijpen.”
Alma toont een foto van zichzelf, als kind, tussen twee vrouwen in. Wie is haar Bosnische moeder en wie een Servische vriendin? Het is natuurlijk niet te zien. “We leefden gewoon door elkaar heen. Veel mensen hadden niets met het geloof. Er zijn zoveel andere dingen waardoor je op elkaar lijkt of van elkaar verschilt.” Plots vraagt Alma een leerling: ben jij katholiek of protestant? Geen van beiden, klinkt het zacht. Ja, maar dat mag niet. Ik moet jou kunnen labelen. Ben je van onder of boven de rivieren? Boven? Dan ben jij protestant. “Zo werkt dat. Terwijl jij je helemaal niet katholiek of protestant voelt. Je bent zoveel méér. Wij of zij, zo denk je niet. Tot je opeens in een kelder schuilt voor de bommen en snel moet leren wie precies wie is.”
“Uiteindelijk werden we allemaal bijeengedreven in openlucht-concentratiekampen. We waren broodmager. We dachten: de wereld zal niet toekijken. Maar het duurde lang voor er iets gebeurde.”
“Stel, je zit binnen met je kinderen en ziet hoe buiten je buurman wordt opgepakt. Ga je naar buiten om hem te helpen of blijf je binnen? Je ziet dat iemand die naar buiten loopt óók wordt opgepakt. Dus blijf je binnen. Dat is hoe het werkt: mensen die het er niet mee eens zijn, moeten zo snel mogelijk monddood worden gemaakt.”
” Ik heb mijn ouders nooit zo blij gezien als toen de VN-troepen kwamen. We dachten dat het ergste voorbij was. Mijn vader kreeg een baantje bij de Nederlandse VN-militairen. Hij hielp ze met de elektriciteit. Mijn zusje werd geboren. Een Nederlandse soldaat maakte een foto: mijn vader, moeder, ik, mijn broer en zusje. Het is de enige foto waar we allemaal opstaan.”
In juli 1995 besloten de Serviërs alle Bosnische moslims te deporteren. Duizenden mensen vluchtten naar de basis van de Nederlandse VN-soldaten, die er immers waren om hen te beschermen. Maar na vijfduizend mensen te hebben toegelaten, deden ze het hek dicht. Zo’n vijftienduizend mensen stonden nog buiten. Velen hebben het niet overleefd.”
“Wij dachten veilig te zijn. Maar toen alle vluchtelingen buiten de poorten afgevoerd waren, zeiden de soldaten: nu moeten jullie ook weg. We werden overgeleverd aan mensen die moordden en verkrachtten. Ik was vijftien en doodsbang. We liepen stug door, weg. Tot een Servische soldaat ons tegenhield. Mijn vader moest blijven. Er was geen tijd voor afscheid, geen knuffel, niets.”
Op zoek naar gerechtigheid
Alma’s moeder wordt met haar kinderen gedeporteerd. Na een ware helletocht weten zij veilig gebied te bereiken. Alma’s vader wordt na de oorlog teruggevonden in een massagraf. Eenmaal in Nederland gaan ze op zoek naar gerechtigheid. De Nederlandse staat ontkent echter dat Alma’s vader voor ze gewerkt heeft. Het zou vijftien jaar duren voor de staat aansprakelijk werd gesteld voor de dood van haar vader – en honderden anderen.
Nooit meer
“Ik dacht: Dit vonnis zal in de samenleving landen. Maar er gebeurde niets. Het leven ging gewoon door. Gelukkig leerde ik mensen uit de kunstwereld kennen. Met hen heb ik een autobiografische voorstelling gemaakt, om te laten zien hoe zoiets kan gebeuren. En dat het nooit meer mag gebeuren.” Deze en andere projecten leidden tot Alma’s benoeming tot mensenrechtenambassadeur van Utrecht. Met als jongste project dus het mensenrechtenfestival, waar ook de leerlingen van X11 aan zullen meedoen.
Die leerlingen, van rond de 15 jaar, zijn zwaar onder de indruk van haar verhaal. Alma: “Ik hoop dat het hen helpt beseffen hoe belangrijk het is voor elkaar op te staan. Dat zij het uiteindelijk, als volwassenen, ánders gaan doen. Mensen kloppen vaak aan als mensenrechten onder druk staan. Ik zou willen dat we het ook meer zouden vieren, dat er ook aandacht voor komt als de rechten niet bedreigd worden.”
Benieuwd naar hoe deze jongeren na het horen van Alma’s verhaal creatief met mensenrechten aan de slag zijn gegaan? Kom woensdag 10 december naar het gratis Mensenrechtenfestival dat in het Utrechtse Stadshuis plaatsvindt tussen 17.00 en 21.00 uur. Een prachtig moment waarop deze jonge mensen centraal staan als onderdeel van een vol programma rond mensenrechten.