Na een jaar onderhandelen heeft de gemeente Utrecht van staatssecretaris Klijnsma de ruimte gekregen om te experimenteren met meer vrijheid en minder dwang in de bijstand. De gemeente vraagt zich af of het op sanctiegerichte systeem dat de participatiewet voorschrijft wel zo effectief is. Samen met de Universiteit Utrecht gaat de gemeente in kaart brengen wat het oplevert om uitkeringsgerechtigden de ruimte te geven om bij te verdienen naast hun uitkering en ze te ontslaan van het strenge wettelijke sollicitatieregime.
Het experiment is toe te juichen. De uitkomsten zullen een sleutel bieden om de vastgelopen ideologische discussie rondom de sanctiegerichte participatiewet te beslechten. Voorstanders zijn er van overtuigd dat een streng regime mensen aanmoedigt om in beweging te komen. Tegenstanders waarschuwen dat de sancties mensen murw en passief maken. Vooralsnog ontbreekt het zowel voor- als tegenstanders aan degelijk bewijs om de eigen claim te onderbouwen. Door te onderzoeken wat de effecten zijn van een minder streng sollicitatieregime met mogelijkheden om bij te verdienen, komen de eerste beelden beschikbaar van hoe het écht zit. De ideologie kan dan ingeruild worden voor feiten en er kan gezocht worden naar een systeem dat zo effectief mogelijk is. Dit is in het belang van zowel de individuele bijstandsgerechtigden als van de maatschappij.
Ook vanuit Hogeschool Utrecht wordt er onderzoek verricht naar effectieve manieren om armoede te bestrijden. Maatschappelijke participatie en sociale inclusie zijn belangrijke aandachtspunten in ons streven de kwaliteit van (samen)leven in onze stedelijke omgeving te verhogen. Een voorbeeld van onderzoek in dat kader is de vertaling die momenteel plaatsvindt van de in de VS ontwikkelde methodiek Mobility Mentoring. Daarbij is de inzet niet het vinden van betaald werk maar van betaald werk dat zoveel oplevert dat het huishouden geen geldstress meer heeft. De theorie hierachter luidt dat stressreductie mensen in beweging brengt waardoor ze sneller werk vinden en dus sneller de armoede achter zich laten. Het besef dat geldstress verlammend werkt, is een van de belangrijke argumenten van de voorstanders van de bijstandsexperimenten zoals Utrecht die gaat uitvoeren. Zij baseren zich op de groeiende set aan wetenschappelijke literatuur die aantoont dat geldstress een grote negatieve impact heeft op ons functioneren. Zo laat onderzoek zien dat geldstress er op de kortere termijn aan bijdraagt dat mensen meer bij de dag gaan leven, kwalitatief slechtere besluiten nemen en andere belangrijke levensdomeinen gaan verwaarlozen, zoals hun gezondheid.
Het is voor steden zoals Utrecht de moeite waard om kennis te nemen van de robuuste resultaten die er onder meer in Boston worden geboekt met Mobility Mentoring. Re-integratie stopt daar niet als iemand een baan vindt. Voor elk huishouden wordt uitgerekend welk bedrag er aan inkomen minimaal nodig is om geen geldstress meer te hebben. De begeleiding is er op gericht dat mensen dat niveau gaan bereiken. Mensen krijgen bijvoorbeeld begeleiding om korte opleidingen te selecteren die een perspectief bieden op betaald werk dat meer oplevert. Ook blijft de begeleiding even intensief als mensen werk vinden dat (nog) niet genoeg oplevert om geen geldstress meer te hebben.
De bijstandsexperimenten zijn een mooie eerste stap om het ideologische debat te slechten. Het is volgens mij echter de moeite waard om niet alleen het sanctieregime en de bijverdienruimte tegen het licht te houden maar ook de centrale doelstelling van de re-integratie. In november organiseert Hogeschool Utrecht hier een congres over en brengen onderzoekers van het lectoraat Schulden & Incasso de ontwikkelaars van Mobility Mentoring in gesprek met Nederlandse wethouders, staatssecretaris Klijnsma en de nationale ombudsman Reinier van Zutphen. Als we geloven dat stressreductie mensen die in armoede leven in beweging brengt, dan moeten we niet alleen aandacht hebben voor het sollicitatieregime en de bijverdienmogelijkheden. Dan moeten we het lef hebben om betaald werk als doel van re-integratie in te ruilen voor betaald werk dat voldoende oplevert om geen geldstress meer te hebben.
Nadja Jungmann is lector Schulden en Incasso aan Hogeschool Utrecht en voert samen met Platform31 en Impuls van de Radboud UMC een Zonmw-project uit om Mobility Mentoring te vertalen naar de Nederlandse context. Op 10 november organiseert Jungmann samen met Platform31 een congres over dit thema.