De Botanische Tuinen vormden het decor van een themasessie georganiseerd door het Supportteam Onderwijsinnovatie over Onderzoekend Vermogen op 18 april jl. Met ongeveer zestig docenten, onderwijsontwikkelaars en onderzoekers werd stilgestaan bij praktijkervaringen en kaders die kunnen helpen bij onderwijsontwikkeling. 

Het belang van onderzoekend vermogen

Na een opening door dagvoorzitter Sander Toby deed Lisette Munneke, verbonden aan het lectoraat Methodologie van Praktijkgericht Onderzoek een inhoudelijke aftrap. Ze schetste de verschillen die er zijn tussen opleidingen en beroepen waarvoor we opleiden en daarmee het type onderzoekend vermogen dat van belang is om studenten als ‘reflective practitioner’ te kunnen opleiden.

Dat onderzoekend vermogen voor elke hbo-professional belangrijk is staat buiten kijf, maar het is de vraag hoe dit er uit moet zien. Er is grote diversiteit tussen opleidingen en dit blijkt uit de verschillende beroepsproducten die in opleidingen centraal staan. Er werden vijf typen beroepsproducten genoemd: analyse, advies, ontwerp, fabricaat en handeling. ‘Handeling’ staat in dit rijtje vermeld, ook al is een handeling geen ‘product’, omdat het in veel beroepen minder draait om tastbare producten maar meer om beroepshandelingen, zoals lesgeven, presenteren of zorgverlening.

Bij het ontwerpen van het onderzoeksonderwijs draait het vervolgens ook om de vragen: ‘Welke beroepsproducten staan in deze opleiding centraal?’ en ‘Welk onderzoekend vermogen hebben onze studenten nodig om deze producten te kunnen vervaardigen?’

Het feit dat veel beroepen steeds minder vastomlijnd zijn en sterk veranderen onderstreept het belang van onderzoekend vermogen, maar maakt het soms minder logisch om uitsluitend in bestaande typen beroepsproducten te denken. Waar het beroep verandert, veranderen ook beroepsproducten. In ieder geval kunnen we het als uitdaging beschouwen dat studenten leren anticiperen op veranderingen en bijdragen aan innovatie. Onderzoekend vermogen kan hier in grote mate een bijdrage aan leveren.

Ontwerpervaringen delen

Na de plenaire opening vonden tafelrondes plaats, waarbij ontmoetingen ontstonden rond ontwerp-ervaringen over praktijkgericht onderzoek. De opleiding HRM heeft veel aandacht gegeven aan het onderwerp ‘big data’ en hoe organisaties daarvan gebruik kunnen maken in het belang van personeel. Interessant bij HRM is ook dat zij een beroepsproduct (gericht op de opdrachtgever) altijd vergezeld willen zien van een methodische verantwoording en tevens een reflectie/visie; waar een gesprek met de student aan wordt gewijd.

Bij SJD wordt gewerkt met een methodisch stappenplan, praktijkcyclus genoemd, voor studenten. Daarnaast wordt veel belang gehecht aan het verkennen van onzekerheden die tijdens een onderzoek naar boven kunnen komen. ‘Verken je eigen onzekerheid’ wordt als heel belangrijk beschouwd voor het ontwikkelen van een onderzoekende houding en het thuisraken met onderzoeksmiddelen.

ICT nam mensen mee in hun werkwijze met ontwerpgericht onderzoek en Design Thinking werd door onderzoekers van het lectoraat ‘Co-Design’ over het voetlicht gebracht, waar een groot aantal belangstellenden naar toe getrokken werden.

Naast HU-praktijkervaring was er ook aandacht voor het kunstonderwijs. Er waren twee docenten van de HKU aanwezig, die een kijkje in hun keuken gaven. Zij schetsten welke uitdaging het is om onderzoekend vermogen te koppelen aan het beroepsproduct van een kunstenaar. Een van de dingen die zij noemden is dat de aandacht voor onderzoek leidt tot meer bewustheid en systematiek bij het maken van een ontwerp en het intunen op een klantvraag.

Verbinding met innovatie

Na de tafelrondes waren er nog twee plenaire bijdragen. Daan Andriessen vertelde over zijn activiteit voor de Vereniging Hogescholen met als doel meer eenduidigheid te verkrijgen in hoe we onderzoekend vermogen in het afstuderen toetsen. In het rapport “Beoordelen is Mensenwerk” van de Vereniging Hogescholen uit 2014 worden daardoor handreikingen gegeven in de vorm van een ‘protocol’ afstuderen. Uit nader onderzoek is gebleken dat dit gemakkelijk als afvinklijstje kon worden gebruikt en zo zijn doel voorbij zou schieten. Daarom is er in april een nieuwe versie gepubliceerd in het rapport Onderwijs ontwerpen is Mensenwerk”, die veel meer op een holistisch principe is gebaseerd.

Rene Butter, ook verbonden aan het lectoraat Methodologie Praktijkgericht Onderzoek deed tenslotte een oproep om, zoals hij onlangs meemaakte in Finland, onderzoekend vermogen onlosmakelijk te verbinden met innovatief vermogen. Alleen op deze manier kunnen we vanuit het onderwijs actief bijdragen aan innovatie van beroepen.

Jan Willem van den Boogert

Op 23 mei a.s. organiseert het supportteam Onderwijsinnovatie een Themasessie over Co-creatie, klik hier voor meer informatie.