Docentschap is zoveel meer dan het doorgeefluik zijn van kennis en kunde. Je leert studenten niet alleen een vak, maar ook hoe ze hun plek kunnen vinden in de wereld – mits je daar allebei voor openstaat: docent én student. In hun boek ‘Leraar zijn: ambachtelijk en kunstzinnig’ pleiten HU-docenten Patrick van der Bogt en Hanke Drop voor deze rijke invulling van docentschap – en geven ze er handvatten voor.
Docentschap als kunst: Patrick en Hanke vonden elkaar zo’n acht jaar geleden in dit onderwerp bij de werkplaats muzisch onderzoek, Musework. Ze onderzochten hier hun vakgebied met behulp van de kunsten. “Dat klinkt misschien hoog-over, maar is heel aards”, vertelt Patrick. “Met vertellen, spelen en maken speel je jezelf als professional vrij van vaste werkkaders en gewoontes.” Het onderwerp liet beiden niet meer los. Hanke Drop promoveerde onlangs op teacher artistry. En nu is er hun gezamenlijke boek, met Gert Biesta, Saar Frieling, Pieter Baay en Bart van Rosmalen.
Dit is een stille vergadering
Hanke: “Het gaat meer om kunstzinnigheid dan om kunst. Niet om het creëren van een voorwerp, maar om het creëren van interactie, om het uitnodigen van de ander. We geven bijvoorbeeld vaak feedback met track changes in een tekst. Maar wat gebeurt er als je er een dialoog of slam poetry van maakt? Of vergaderingen: die lopen altijd volgens een vast stramien. Iedereen klapt de laptop open, er is een voorzitter, een agenda. Stel je nu eens voor dat je een vergadering in loopt en er staat een bordje op tafel: ‘Dit is een stille vergadering’. Wat gebeurt er dan? Hoe ga je jezelf uitdrukken? Wat leer je dan, van jezelf en van de ander? De onverwachtheid van kleine interventies lokt al een heel andere manier van denken en communiceren uit.”
Op de deur kloppen
Als docent ben je de autoriteit. Dat kan je soms in de weg zitten: door die machtsverhouding wordt het moeilijker jezelf te laten zien – zowel voor de docent als voor de student, stelt Patrick. “Maar als iedereen de luiken dicht houdt, is het ook moeilijker open te staan voor de inhoud, voor wat de moeite waard is om samen uit te zoeken of uit te wisselen. Kunstzinnigheid kan dat helpen doorbreken. Door te vertellen, spelen en maken open je een nieuwe ruimte als het ware waarin van alles kan gebeuren. Dat kan op allerlei manieren. Begin eens een les door een stuk favoriete muziek te laten horen. Dat brengt meteen een andere sfeer met zich mee. Je raakt letterlijk en figuurlijk weg van de vaste riedeltjes. Of zet de stoelen en tafels eens anders neer. Leidt dat af of geeft het energie? Onderzoek dat. Niet alles zal werken en dat is helemaal niet erg. Je zult zien dat het verrijkend is, óók – of juist – de keren dat het anders loopt dan jij dacht.”
De onverwachtheid van kleine interventies lokt al een heel andere manier van denken en communiceren uit
Hanke: “In onderwijs is meestal het uitgangspunt: je stopt er als docent wat in, en dat komt er dan op een wenselijke manier, via een toets, weer uit. Maar je stopt nergens iets in, je klopt op de deur bij studenten: is daar iemand thuis? Als de student daar ontvankelijk voor is, dan gaat de deur open. Maar die kan de deur ook gewoon dichtlaten. Als docent moet je éérst zorgen dat die deur kan opengaan. Hoe doe je dat? Daar biedt ons boek handvatten voor.”
Laat je zien
Kunstzinnigheid kan dus een verbindende kracht zijn, een aanwakkering van aandacht. Maar het heeft ook inhoudelijk een grote meerwaarde voor het onderwijs, stellen de twee. Patrick: “Er liggen altijd gedeelde waarden onder je werk, opgaves waar je samen in iets wilt betekenen. Soms geeft kunstzinnig werken een ingang om daarbij te komen: wat staat er nou op het spel, waar gaat het hier nou echt om?” Hanke: “Onderwijs gaat verder dan het leren van een beroep. Professionals nemen allemaal zichzelf mee in hun vak en in de maatschappij. Hun eigen opvattingen en waarden. Ook die kant moet je als docent helpen ontwikkelen. Daar kan teacher artistry bij helpen.”
Performance-kunst
“We willen docenten helpen het onderwijs niet alleen als een analytisch proces te benaderen en zich meer open te stellen voor het persoonlijke, het onverwachte. Les geven is ook een vorm van performance. Een goede performer draait niet alleen een script af op maar treedt in wisselwerking met het publiek”, stelt Patrick. “Dat betekent wel dat jij je als docent moet durven laten zien, met je geschiedenis, je verhalen”, vult Hanke aan. “Als het niet écht is, niet oprecht, dan prikken studenten daar zo doorheen. We nodigen uit iets van je passie te laten zien, iets van jezelf te gebruiken in het onderwijs.” Dat vergt moed, benadrukt Patrick. “Je moet jezelf op het spel zetten en durven loslaten wat er dan gebeurt. Je moet leren vertrouwen op de kracht van wat er leeft, in plaats van op de kracht van vaste patronen.”
Pieter Baay, Gert Biesta, Patrick van der Bogt, Hanke Drop, Saar Frieling & Bart van Rosmalen. (2025). Leraar zijn: ambachtelijk en kunstzinnig. Uitgeverij Telos.